KAAYAAN PAJAJARAN JAMAN PRABU SILIWANGI

Sri Baduga Maharaja (Ratu Jayadewata) ngawitan pamaréntahan jaman Pajajaran, anu maréntah salila 39 warsih (1482-1521). Dina mangsa ieu pisan Pakuan ngahontal penclut perkembanganana. Dina prasasti Batutulis diwartakeun yén Sri Baduga dinobatkeun dua kali, nyaéta anu kahiji sabot Jayadewata narima tahta Karajaan Galuh ti bapana (Prabu Déwa Niskala) anu saterusna boga gelar Prabu Guru Dewapranata. Anu kadua sabot manéhna narima tahta Karajaan Sunda ti mitohana, Susuktunggal. Jeung kajadian ieu, manéhna jadi pangawasa Sunda-galuh sarta dinobatkan déngé gelar Sri Baduga Maharaja Ratu Haji di karajaan Pakuan Pajajaran Sri Sang Ratu Dewata.

Jadi, sakali deui sarta pikeun pamungkas kalina, sanggeus "sepi" salila 149 warsih, Jawa Kulon nyaksian deui iring-iringan rombongan raja anu pindah tempat ti wétan ka kulon. Pikeun nuliskeun kaayaan kepindahan kulawarga karajaan bisa ditempo dina Pindahna Ratu Pajajaran.

Prabu Siliwangi Di Jawa Kulon, Sri Baduga ieu leuwih dipikawanoh kalayan ngaran Prabu Siliwangi. Ngaran Siliwangi geus kacatet dina Kropak 630 minangka lakon pantun. Naskah éta ditulis warsih 1518 sabot Sri Baduga masih hirup. Lakon Prabu Siliwangi dina sagala rupa vérsina nu intina carita inohong ieu jadi raja di Pakuan. Kajadian éta ti sagi sajarah hartosna waktu Sri Baduga miboga kakawasaan anu sarua badagna jeung Wastu Kancana (akina) landian Prabu Seungit (nurutkeun tetempoan para pujangga Sunda).

Nurutkeun talari lila, jelema ajrih atawa henteu kaci nyebutkeun gelar raja anu saéstuna, mangka juru pantun memopulerkan sebutan Siliwangi. Kalayan ngaran éta pisan manéhna dipikawanoh dina pustaka Sunda. Wangsakerta ogé ngungkabkeun yén Siliwangi lain ngaran pribadi, manéhna nulis:

"Kawalya ta wwang Sunda lawan ika wwang Carbon mwang sakweh ira wwang Jawa Kulwan anyebuta Prabhu Siliwangi raja Pajajaran. Dadyeka dudu ngaran swaraga nira". (Ngan urang Sunda sarta urang Cirebon sarta kabéh urang Jawa Kulon anu nyebutkeun Prabu Siliwangi raja Pajajaran. Jadi ngaran éta lain ngaran pribadina).

Mangsa ngora Wayah ngorana Sri Baduga kaceluk minangka ksatria pemberani sarta tangkas, komo hiji-hijina anu kungsi ngéléhkeun Ratu Japura (Amuk Murugul) wayah bersaing memperbutkan Subanglarang (pamajikan kadua Prabu Siliwangi anu ngagem agama Islam).

Dina sagala rupa hal, jelema sazamana kainget ka kagedean mendiang buyutna (Prabu Maharaja Lingga Buana) anu gugur di Bubat anu digelari Prabu Seungit. Ngeunaan hal éta, Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara II/2 ngungkabkeun yén urang Sunda nganggap Sri Baduga minangka gaganti Prabu Seungit, minangka silih anu geus leungit. Naskahnya ngeusi kieu (hartina waé):

"Di medan perang Bubat, manéhna loba membinasakan satruna alatan Prabu Maharaja pohara ngawasa élmu pakarang sarta mahér berperang, henteu daék nagarana diparéntah sarta dijajah batur. Manéhna wani nyanghareupan pasukan badag Majapahit anu dipingpin ku sang Patih Gajah Mada anu jumlahna henteu terhitung. Ku alatan éta, manéhna babarengan kabéh pengiringnya gugur henteu cangkaruk. Manéhna sok ngarep-ngarep kamakmuran sarta karaharjaan hirup rahayatna di sakumna bumi Jawa Kulon. Kemasyurannya nepi ka ka sawatara nagara di pulo-pulo Dwipantara atawa Nusantara ngaranna anu séjén. Kemashuran Sang Prabu Maharaja membangkitkan (rasa reueus ka) kulawarga, menteri-menteri karajaan, angkatan perang sarta rahayat Jawa Kulon. Ku alatan éta, ngaran Prabu Maharaja mewangi. Saterusna manéhna di sebut Prabu Seungit. Sarta turunanana tuluy disebut kalayan ngaran Prabu Siliwangi. Demikianlah nurutkeun penuturan urang Sunda".

Perang Bubat Kesenjangan antara pamadegan urang Sunda jeung kanyataan sajarah kawas anu diungkabkeun di luhur gampang dijajagi. Pangeran Wangsakerta, penanggung jawab penyusunan Sajarah Nusantara, nganggap yén inohong Prabu Seungit nyaéta Maharaja Linggabuana anu gugur di Bubat, sedengkeun gagantina ("silih"na) lain Sri Baduga melainkan Wastu Kancana (aki Sri Baduga, anu nurutkeun naskah Wastu Kancana disebut ogé Prabu Wangisutah).

Tah, urang Sunda henteu nengetan béda ieu ku kituna nganggap Prabu Siliwangi minangka putera Wastu Kancana (Prabu Anggalarang). Tapi dina Carita Parahiyangan disebutkeun yén Niskala Wastu Kancana éta téh "seuweu" Prabu Seungit. Naha Déwa Niskala (ayah Sri Baduga) diliwat? Ieu disebabkan Déwa Niskala ngan jadi pangawasa Galuh. Dina hubungan ieu inohong Sri Baduga memang penerus "langsung" ti Wastu Kancana. Nurutkeun Pustaka Rajyarajya I Bhumi Nusantara II/4, ayah sarta mitoha Sri Baduga (Déwa Niskala sarta Susuktunggal) ngan boga gelar Prabu, sedengkeun Jayadewata boga gelar Maharaja (sarua kawas akina Wastu Kancana minangka pangawasa Sunda-galuh).

Ku kituna, kawas dikedalkeun Amir Sutaarga (1965), Sri Baduga éta dianggap minangka "silih" (gaganti) Prabu Seungit Wastu Kancana (ku Pangeran Wangsakerta disebut Prabu Wangisutah). "Silih" dina pengertian kakawasaan ieu ku para pujangga babad anu saterusna ditanggapi minangka pergantian generasi langsung ti ayah ka anak ku kituna Prabu Siliwangi dianggap putera Wastu Kancana.
.
Pustaka Nagara Kretabhumi parwa I sarga 2. Naskah ieu nyaritakeun, yén dina tanggal 12 bagian caang bulan Caitra warsih 1404 Saka, Syarif Hidayat ngeureunkeun pengiriman upeti anu sakuduna di bawa saban warsih ka Pakuan Pajajaran. [Syarif Hidayat masih incu Sri Baduga ti Lara Santang. Manéhna dijadikeun raja ku uana (Pangeran Cakrabuana) sarta jadi raja merdika di Pajajaran di Bumi Sunda (Jawa Kulon)] Sabot éta Sri Baduga cikénéh menempati karaton Sang Bhima (saméméhna di Surawisesa). Saterusna diwartakeun, yén pasukan Angkatan Sagara Demak anu kuat aya di Palabuhan Cirebon pikeun menjada kamungkinan datangna serangan Pajajaran.

Tumenggung Jagabaya reujeung 60 anggota pasukanana anu dikirimkeun ti Pakuan ka Cirebon, henteu nyaho kehadiran pasukan Demak di ditu. Jagabaya teu berdaya nyanghareupan pasukan gabungan Cirebon-demak anu jumlahna pohara badag. Sanggeus berunding, pamustunganana Jagabaya menghamba sarta asup Islam.

Kajadian éta membangkitkan kaambek Sri Baduga. Pasukan badag geura-giru disiapkeun pikeun narajang Cirebon. Tapi pengiriman pasukan éta bisa dicegah ku Purohita (pendeta pangluhurna) keraton Ki Purwa Galih. [Cirebon nyaéta wewengkon warisan Cakrabuana (Walangsungsang) ti mitohana (Ki Danusela) sarta wewengkon sakurilingna diwarisi ti akina Ki Gedeng Tapa (Ayah Subanglarang).

Cakrabuana sorangan dinobatkan ku Sri Baduga (saméméh jadi Susuhunan) minangka pangawasa Cirebon jeung gelar Sri Mangana. Alatan Syarif Hidayat dinobatkan ku Cakrabuana sarta ogé masih incu Sri Baduga, mangka ékol pembatalan penyerangan éta bisa ditarima ku pangawasa Pajajaran].

Tah kitu kaayaan anu disanghareupan Sri Baduga dina mimiti mangsa pamaréntahanana. Bisa dimaklumi naha manéhna mencurahkan perhatian ka pembinaan ageman, pembuatan parit pertahanan, nguatkeun angkatan perang, nyieun jalan sarta nyusun PAGELARAN (formasi tempur). [Pajajaran nyaéta nagara anu kuat di darat, tapi lemah di sagara.

Nurutkeun asal Portugis, di sakumna karajaan, Pajajaran ngabogaan kira-kira 100.000 soldadu. Raja sorangan ngabogaan pasukan gajah saloba 40 buntut. Di sagara, Pajajaran ngan ngabogaan genep buah Kapal Jung 150 ton sarta beberaa lankaras (?) pikeun kapentingan perdagangan antar-pulaunya (waktu éta perdagangan kuda jenis Pariaman ngahontal 4000 buntut/tahun)]. Kaayaan beuki rangkeng sabot hubungan Demak-cirebon beuki dikukuhkan kalayan perkawinan putera-puteri ti kadua belah pihak. Aya opat pasangan anu dijodohkan, nyaéta:

Pangeran Hasanudin jeung Ratu Ayu Kirana (Purnamasidi). Ratu Ayu jeung Pangeran Sabrang Lor. Pangeran Jayakelana jeung Ratu Pembayun. Pangeran Bratakelana jeung Ratu Ayu Wulan (Ratu Nyawa).
Perkawinan Pangeran Sabrang Lor landian Yunus Abdul Kadir jeung Ratu Ayu lumangsung 1511. Minangka Senapati Sarjawala, panglima angkatan sagara, Karajaan Demak, Sabrang Lor pikeun samentara aya di Cirebon.

Persekutuan Cirebon-demak ieu pisan anu pohara mencemaskan Sri Baduga di Pakuan. Warsih 1512, manéhna ngutus putera makuta Surawisesa menghubungi Panglima Portugis Alfonso d'Albuquerque di Malaka (sabot éta cikénéh gagal ngarebut Palabuhan Pasai atawa Samudra Pasai). Sabalikna usaha Pajajaran ieu geus ogé meresahkan pihak Demak.

Pangeran Cakrabuana sarta Susuhunan Jati (Syarif Hidayat) tetep ngahormatan Sri Baduga alatan unggal minangka ayah sarta aki. Ku alatan éta mumusuhan antara Pajajaran jeung Cirebon teu nepi ka ngaruntagkeun sektor-sektor pamaréntahan. Sri Baduga ningan teu pati gumbira ningali layeutna hubungan Cirebon-Demak anu teuing, lain ka Karajaan Cirebon. Ka Islam, manéhna sorangan henteu ngewa, alatan salah saurang permaisurina, Subanglarang, nyaéta saurang muslimah sarta katilu anakna -- Walangsungsang landian Cakrabuana, Lara Santang, sarta Raja Sangara -- diidinan saprak leutik nuturkeun ageman indungna (Islam).

Alatan mumusuhan henteu nerus ka arah pertumpahan getih, mangka séwang séwang pihak bisa ngamekarkeun kaayaan dina nagarina. Tah kitu,  pamaréntahan Sri Baduga digambarkeun minangka jaman karaharjaan (Carita Parahiyangan). Tome Pires milu nyatet kamajuan jaman Sri Baduga kalayan koméntarna : "The Kingdom of Sunda is justly governed; they are true nga" (Karajaan Sunda diparéntah kalayan adil; maranéhanana nyaéta jalma-jalma jujur).

Ogé diwartakeun kagiatan perdagangan Sunda jeung Malaka nepi ka  kapuloan Maladewa (Maladiven). Jumlah "pedes" bisa ngahontal 1000 bahar (1 bahar = 3 pikul) sataun, komo hasil tammarin (asem) disebutkeunana mahi keur ngeusian muatan 1000 kapal.

Naskah Kitab Waruga Jagat ti Sumedang sarta Pancakaki Masalah karuhun Kabeh ti Ciamis anu ditulis dina abad ke-18 dina basa Jawa sarta hurup Arab-pegon masih nyebutkeun mangsa pamaréntahan Sri Baduga ieu jeung mangsa gemuh Pakuan (kamakmuran Pakuan) ku kituna teu matak olohok lamun ngan Sri Baduga anu saterusna diabadikan kelunguhanana ku raja gagantina dina jaman Pajajaran.

Sri Baduga Maharaja landian Prabu Siliwangi anu dina Prasasti Tambaga Kebantenan disebut Susuhuna di Pakuan Pajajaran, maréntah salila 39 warsih (1482 - 1521). Manéhna Kasebut sacara anumerta Sang Lumahing (Sang Mokteng) Rancamaya alatan manéhna dipusarakan di Rancamaya. (Ti sababraha sumber)

Legenda prabu siliwangi

Nyaéta saurang raja, Sri Baduga Maharaja (Ratu Jayadewata) mengawali pamaréntahan jaman Pajajaran, anu maréntah salila 39 warsih (1482-1521). Dina mangsa ieu pisan Pakuan ngahontal penclut perkembangannya.

Dina prasasti Batutulis diwartakeun yén Sri Baduga dinobatkan dua kali, nyaéta anu kahiji sabot Jayadewata narima tahta Karajaan Galuh ti bapana (Prabu Déwa Niskala) anu saterusna boga gelar Prabu Guru Dewapranata. Anu kadua sabot manéhna narima tahta Karajaan Sunda ti mitohana, Susuktunggal. Jeung kajadian ieu, manéhna jadi pangawasa Sunda-galuh sarta dinobatkan déngé gelar Sri Baduga Maharaja Ratu Haji di karajaan Pakuan Pajajaran Sri Sang Ratu Dewata.

Jadi, sakali deui sarta pikeun pamungkas kalina, sanggeus "sepi" salila 149 warsih, Jawa Kulon nyaksian deui iring-iringan rombongan raja anu pindah tempat ti wétan ka kulon. Pikeun nuliskeun kaayaan kepindahan kulawarga karajaan bisa ditempo dina Pindahna Ratu Pajajaran.

Prabu Siliwangi
Di Jawa Kulon, Sri Baduga ieu leuwih dipikawanoh kalayan ngaran Prabu Siliwangi. Ngaran Siliwangi geus kacatet dina Kropak 630 minangka lakon pantun. Naskah éta ditulis warsih 1518 sabot Sri Baduga masih hirup. Lakon Prabu Siliwangi dina sagala rupa vérsina berintikan carita inohong ieu jadi raja di Pakuan. Kajadian éta ti sagi sajarah hartosna waktu Sri Baduga miboga kakawasaan anu sarua badagna jeung Wastu Kancana (akina) landian Prabu Seungit (nurutkeun tetempoan para pujangga Sunda).

Nurutkeun talari lila, jelema ajrih atawa henteu kaci nyebutkeun gelar raja anu saéstuna, mangka juru pantun memopulerkan sebutan Siliwangi. Kalayan ngaran éta pisan manéhna dipikawanoh dina pustaka Sunda. Wangsakerta ogé ngungkabkeun yén Siliwangi lain ngaran pribadi, manéhna nulis:

"Kawalya ta wwang Sunda lawan ika wwang Carbon mwang sakweh ira wwang Jawa Kulwan anyebuta Prabhu Siliwangi raja Pajajaran. Dadyeka dudu ngaran swaraga nira".

Indonésia: Ngan urang Sunda sarta urang Cirebon sarta kabéh urang Jawa Kulon anu nyebutkeun Prabu Siliwangi raja Pajajaran. Jadi ngaran éta lain ngaran pribadi.

Mangsa ngora
Wayah ngorana Sri Baduga kaceluk minangka ksatria pemberani sarta tangkas, komo hiji-hijina anu kungsi ngéléhkeun Ratu Japura (Amuk Murugul) wayah bersaing memperbutkan Subanglarang (pamajikan kadua Prabu Siliwangi anu ngagem agama Islam). Dina sagala rupa hal, jelema sezamannya kainget ka kebesaran mendiang buyutnya (Prabu Maharaja Lingga Buana) anu gugur di Bubat anu digelari Prabu Seungit.

Ngeunaan hal éta, Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara II/2 ngungkabkeun yén urang Sunda nganggap Sri Baduga minangka gaganti Prabu wangi, minangka silih anu geus leungit. Naskahnya ngeusi kieu (hartina waé):

Di medan perang Bubat, manéhna loba membinasakan satruna alatan Prabu Maharaja pohara ngawasa élmu pakarang sarta mahér berperang, henteu daék nagarana diparéntah sarta dijajah batur.

Manéhna wani nyanghareupan pasukan badag Majapahit anu dipingpin ku sang Patih Gajah Mada anu jumlahna henteu terhitung. Ku alatan éta, manéhna babarengan kabéh pengiringnya gugur henteu cangkaruk.

Manéhna sok ngarep-ngarep kamakmuran sarta karaharjaan hirup rahayatna di sakumna bumi Jawa Kulon. Kemasyurannya nepi ka ka sawatara nagara di pulo-pulo Dwipantara atawa Nusantara ngaranna anu séjén. Kemashuran Sang Prabu Maharaja membangkitkan (rasa reueus ka) kulawarga, menteri-menteri karajaan, angkatan perang sarta rahayat Jawa Kulon. Ku alatan éta, ngaran Prabu Maharaja mewangi. Saterusna manéhna di sebut Prabu wangi. Sarta turunanana tuluy disebut kalayan ngaran Prabu Siliwangi. Demikianlah nurutkeun penuturan urang Sunda".

Perang Bubat
Kesenjangan antara pamadegan urang Sunda jeung kanyataan sajarah kawas anu diungkabkeun di luhur gampang dijajagi. Pangeran Wangsakerta, penanggung jawab penyusunan Sajarah Nusantara, nganggap yén inohong Prabu Wangi nyaéta Maharaja Linggabuana anu gugur di Bubat, sedengkeun gagantina ("silih"na) lain Sri Baduga melainkan Wastu Kancana (aki Sri Baduga, anu nurutkeun naskah Wastu Kancana disebut ogé Prabu Wangisutah).

Tah, urang Sunda henteu nengetan béda ieu ku kituna nganggap Prabu Siliwangi minangka putera Wastu Kancana (Prabu Anggalarang). Tapi dina Carita Parahiyangan disebutkeun yén Niskala Wastu Kancana éta téh "seuweu" Prabu Wangi. Naha Déwa Niskala (ayah Sri Baduga) diliwat? Ieu disebabkan Déwa Niskala ngan jadi pangawasa Galuh. Dina hubungan ieu inohong Sri Baduga memang penerus "langsung" ti Wastu Kancana. Nurutkeun Pustaka Rajyarajya I Bhumi Nusantara II/4, ayah sarta mitoha Sri Baduga (Déwa Niskala sarta Susuktunggal) ngan boga gelar Prabu, sedengkeun Jayadewata boga gelar Maharaja (sarua kawas akina Wastu Kancana minangka pangawasa Sunda-galuh).

Ku kituna, kawas dikedalkeun Amir Sutaarga (1965), Sri Baduga éta dianggap minangka "silih" (gaganti) Prabu Wangi Wastu Kancana (ku Pangeran Wangsakerta disebut Prabu Wangisutah). "Silih" dina pengertian kakawasaan ieu ku para pujangga babad anu saterusna ditanggapi minangka pergantian generasi langsung ti ayah ka anak ku kituna Prabu Siliwangi dianggap putera Wastu Kancana.

Kawijakan dina kahirupan sosial
Tindakan kahiji anu dicokot ku Sri Baduga sanggeus resmi dinobatkan jadi raja nyaéta ngalakukeun amanat ti akina (Wastu Kancana) anu ditepikeun ngaliwatan bapana (Ningrat Kancana) sabot manéhna masih jadi mangkubumi di Kawali. Eusi talatah ieu bisa kapanggih dina salah sahiji prasasti titilar Sri Baduga di Kebantenan. Eusina kieu (hartina waé):

Muga salamet. Ieu tanda peringatan pikeun Rahyang Niskala Wastu Kancana. Turun ka Rahyang Ningrat Kancana, mangka saterusna ka Susuhunan ayeuna di Pakuan Pajajaran. Kudu menitipkan ibukota di Jayagiri sarta ibukota di Sunda Sembawa.

Muga aya anu ngurusna. Ulah ngabeungbeuratanana kalayan "dasa", "calagra", "kapas timbang", sarta "pare dongdang".

Mangka diperintahkan ka para patugas muara ambéh ulah memungut bea. Alatan merekalah anu sok bakti sarta membaktikan diri ka ajaran-ajaran. Merekalah anu teges mengamalkan aturan déwa.

Kalayan teges di dieu disebut "dayeuhan" (ibukota) di Jayagiri sarta Sunda Sembawa. Nu nyicingan kadua dayeuh ieu dileupaskeun ti 4 macem pajeg, nyaéta "dasa" (pajeg tanaga perorangan), "calagra" (pajeg tanaga kolektif), "kapas timbang" (kapas 10 pikul) sarta "pare dondang" (paré 1 gotongan). Dina kropak 630, runtuyan pajeg kasebut nyaéta dasa, calagra, "upeti", "panggeureus reuma".

Dina koropak 406 disebutkeun yén ti wewengkon Kandang Wesi (ayeuna Bungbulang, Garut) kudu mawa "kapas sapuluh carangka" (10 carangka = 10 pikul = 1 timbang atawa nurutkeun Coolsma, 1 caeng timbang) minangka upeti ka Pakuan unggal warsih. Kapas kaasup upeti. Jadi henteu dikenakan ka rahayat sacara perorangan, melainkan ka pangawasa satempat.

"Pare dondang" disebut "panggeres reuma". Panggeres nyaéta hasil leuwih atawa hasil ngan-ngan tanpa usaha. Reuma nyaéta urut ladang. Jadi, paré anu tumuwuh telat (turiang) di urut ladang sanggeus dipanén sarta saterusna ditinggalkeun alatan patani muka ladang anyar, jadi hak raja atawa pangawasa satempat (tohaan). Dongdang nyaéta pakakas pikul kawas "tempat saré" pasagi opat anu dibéré tali atawa tangkai berlubang pikeun memasukan pikulan. Dondang kudu sok digotong. Alatan bertali atawa bertangkai, wayah digotong sok gulawing ku kituna disebut "dondang" (gulawing). Dondang ogé husus dipaké pikeun mawa barang antaran dina selamatan atawa arak-arakan. Ku alatan éta, "pare dongdang" atawa "penggeres reuma" ieu leuwih boga sipat barang antaran.

Pajeg anu bener-bener saukur pajeg tanaga dina wangun "dasa" sarta "calagra" (Di Majapahit disebut "walaghara = pasukan gawé baktos). Pancén-pancén anu kudu dilaksanakeun pikeun kapentingan raja diantarana: néwak lauk, moro, miara saluran cai (ngikis), digawé di ladang atawa di "serang ageung" (ladang karajaan anu hasil paréna di peruntukkan pikeun upacara resmi).

Dina kropak 630 disebutkeun "wwang tani baktos di wado" (patani tunduk ka wado). Wado atawa wadwa ialah soldadu karajaan anu mingpin calagara. Sistem dasa sarta calagara ieu terus nerus sanggeus jaman karajaan. Walanda anu di nagarana henteu mikawanoh sistem sarupaning ieu memanfaatkanna pikeun "rodi". Wangun dasa dirobah jadi "Heerendiensten" (digawé di taneuh milik pangawasa atawa pembesar). Calagara dirobah jadi "Algemeenediensten" (dines umum) atawa "Campongdiesnten" (dines Kampung) anu ngait kapentingan umum, kawas pemeliharaan saluran cai, jalan, imah jada sarta kaamanan. Jenis kahiji dipigawé tanpa imbalan nanaon, sedengkeun jenis kadua dilakuan kalayan imbalan sarta dahar. "Preangerstelsel" sarta "Cultuurstelsel" anu duanana mangrupa sistem pelak paksa ngamangpaatkeun talari pajeg tanaga ieu.

Dina ahir abad ke-19 bentukna robah jadi "lakon gawe" sarta lumaku pikeun tingkat désa. Alatan boga sipat pajeg, aya sangsi pikeun maranéhanana anu melalaikannya. Ti dieu urang Sunda miboga paribasa "puraga tamba kadengda" (digawé saukur pikeun nyingkahan hukuman atawa dendaan). Wangun dasa dina dasarna tetep lumangsung. Di désa aya kawajiban "gebagan" nyaéta digawé di sérang béngkok sarta ti tingkat kabupatén digawé pikeun nyambut taneuh para pembesar satempat.

Jadi "gotong royong tradisional mangrupa digawé pikeun kapentingan umum luhur paréntah kapala désa", nurutkeun sajarahna lain gotong royong. Memang tradisional, tapi ideu dasarna nyaéta pajeg dina wangun tanaga. Dina Pustaka Jawadwipa disebut karyabhakti sarta geus dipikawanoh dina mangsa Tarumanagara dina abad ke-5.

Piagam-piagam Sri Baduga séjénna mangrupa "piteket" alatan langsung mangrupa paréntahna. Eusina henteu ngan pembebasan pajeg tapi ogé penetapan wates-wates "kabuyutan" di Sunda Sembawa sarta Gunung Samaya anu dinyatakeun minangka "lurah kwikuan" anu disebut ogé désa perdikan, désa leupas pajeg.

Carita Parahiyangan
Dina asal sajarah ieu, pamaréntahan Sri Baduga dilukiskan kitu:

"Purbatisi purbajati, mana mo kadatangan ku satru ganal satru alit. Resep kreta tang lor kidul kulon wetan kena kreta rasa. Tan kreta ja lakibi dina urang reya, ja loba di sanghiyang siksa".

(Ajaran ti karuhun dijungjung luhur ku kituna moal datangna satru, boh mangrupa laskar boh panyakit batin. Gumbira sejahtera di kalér, kulon sarta wétan. Anu henteu ngarasa sejahtera saukur laki-rabi jelema loba anu sarakah ngeunaan ajaran ageman).

Ti Naskah ieu bisa dipikanyaho, yén dina waktu éta geus loba Rahayat Pajajaran anu pindah ageman (Islam) kalayan ninggalkeun ageman lila.

Pustaka Nagara Kretabhumi parwa I sarga 2.
Naskah ieu nyaritakeun, yén dina tanggal 12 bagian caang bulan Caitra warsih 1404 Saka, Syarif Hidayat ngeureunkeun pengiriman upeti anu sakuduna di bawa saban warsih ka Pakuan Pajajaran. [Syarif Hidayat masih incu Sri Baduga ti Lara Santang. Manéhna dijadikeun raja ku uanya (Pangeran Cakrabuana) sarta jadi raja merdika di Pajajaran di Bumi Sunda (Jawa Kulon)].

Sabot éta Sri Baduga cikénéh menempati karaton Sang Bhima (saméméhna di Surawisesa). Saterusna diwartakeun, yén pasukan Angkatan Sagara Demak anu kuat aya di Palabuhan Cirebon pikeun menjada kamungkinan datangna serangan Pajajaran.

Tumenggung Jagabaya reujeung 60 anggota pasukanana anu dikirimkeun ti Pakuan ka Cirebon, henteu nyaho kehadiran pasukan Demak di ditu. Jagabaya teu berdaya nyanghareupan pasukan gabungan Cirebon-demak anu jumlahna pohara badag. Sanggeus berunding, pamustunganana Jagabaya menghamba sarta asup Islam.

Kajadian éta membangkitkan kaambek Sri Baduga. Pasukan badag geura-giru disiapkeun pikeun narajang Cirebon. Tapi pengiriman pasukan éta bisa dicegah ku Purohita (pendeta pangluhurna) keraton Ki Purwa Galih. [Cirebon nyaéta wewengkon warisan Cakrabuana (Walangsungsang) ti mitohana (Ki Danusela) sarta wewengkon sakurilingna diwarisi ti akina Ki Gedeng Tapa (Ayah Subanglarang).

Cakrabuana sorangan dinobatkan ku Sri Baduga (saméméh jadi Susuhunan) minangka pangawasa Cirebon jeung gelar Sri Mangana. Alatan Syarif Hidayat dinobatkan ku Cakrabuana sarta ogé masih incu Sri Baduga, mangka ékol pembatalan penyerangan éta bisa ditarima ku pangawasa Pajajaran].

Demikianlah kaayaan anu disanghareupan Sri Baduga dina mimiti mangsa pamaréntahanana. Bisa dimaklumi naha manéhna mencurahkan perhatian ka pembinaan ageman, pembuatan parit pertahanan, nguatkeun angkatan perang, nyieun jalan sarta nyusun PAGELARAN (formasi tempur). [Pajajaran nyaéta nagara anu kuat di darat, tapi lemah di sagara.

Nurutkeun asal Portugis, di sakumna karajaan, Pajajaran ngabogaan kira-kira 100.000 soldadu. Raja sorangan ngabogaan pasukan gajah saloba 40 buntut. Di sagara, Pajajaran ngan ngabogaan genep buah Kapal Jung 150 ton sarta beberaa lankaras (?) pikeun kapentingan perdagangan antar-pulaunya (waktu éta perdagangan kuda jenis Pariaman ngahontal 4000 buntut/tahun)].

Kaayaan beuki rangkeng sabot hubungan Demak-cirebon beuki dikukuhkan kalayan perkawinan putera-puteri ti kadua belah pihak. Aya opat pasangan anu dijodohkan,
nyaéta:

1. Pangeran Hasanudin jeung Ratu Ayu Kirana (Purnamasidi).
2. Ratu Ayu jeung Pangeran Sabrang Lor.
3. Pangeran Jayakelana jeung Ratu Pembayun.
4. Pangeran Bratakelana jeung Ratu Ayu Wulan (Ratu Nyawa).

Perkawinan Pangeran Sabrang Lor landian Yunus Abdul Kadir jeung Ratu Ayu lumangsung 1511. Minangka Senapati Sarjawala, panglima angkatan sagara, Karajaan Demak, Sabrang Lor pikeun samentara aya di Cirebon.

Persekutuan Cirebon-demak ieu pisan anu pohara mencemaskan Sri Baduga di Pakuan. Warsih 1512, manéhna ngutus putera makuta Surawisesa menghubungi Panglima Portugis Alfonso d'Albuquerque di Malaka (sabot éta cikénéh gagal ngarebut Palabuhan Pasai atawa Samudra Pasai). Sabalikna usaha Pajajaran ieu geus ogé meresahkan pihak Demak.

Pangeran Cakrabuana sarta Susuhunan Jati (Syarif Hidayat) tetep ngahormatan Sri Baduga alatan unggal minangka ayah sarta aki. Ku alatan éta permusuhan antara Pajajaran jeung Cirebon henteu ngembang ka arah ketegangan anu melumpuhkan sektor-sektor pamaréntahan. Sri Baduga ngan henteu gumbira hubungan Cirebon-demak anu teuing, lain ka Karajaan Cirebon. Ka Islam, manéhna sorangan henteu membencinya alatan salah saurang permaisurinya, Subanglarang, nyaéta saurang muslimah sarta katilu anakna -- Walangsungsang landian Cakrabuana, Lara Santang, sarta Raja Sangara -- diidinan saprak leutik nuturkeun ageman indungna (Islam).

Alatan permusuhan henteu nerus ka arah pertumpahan getih, mangka séwang séwang pihak bisa ngamekarkeun kaayaan dina nagarina. Demikianlah pamaréntahan Sri Baduga dilukiskan minangka jaman karaharjaan (Carita Parahiyangan). Tome Pires milu nyatet kamajuan jaman Sri Baduga kalayan koméntar "The Kingdom of Sunda is justly governed; they are true nga" (Karajaan Sunda diparéntah kalayan adil; maranéhanana nyaéta jalma-jalma jujur).

Ogé diwartakeun kagiatan perdagangan Sunda jeung Malaka nepi ka ka kapuloan Maladewa (Maladiven). Jumlah pedes bisa ngahontal 1000 bahar (1 bahar = 3 pikul) sataun, komo hasil tammarin (asem) disebutkeunana mahi keur ngeusian muatan 1000 kapal.

Naskah Kitab Waruga Jagat ti Sumedang sarta Pancakaki Masalah karuhun Kabeh ti Ciamis anu ditulis dina abad ke-18 dina basa Jawa sarta hurup Arab-pegon masih nyebutkeun mangsa pamaréntahan Sri Baduga ieu jeung mangsa gemuh Pakuan (kamakmuran Pakuan) ku kituna teu matak olohok lamun ngan Sri Baduga anu saterusna diabadikan kebesarannya ku raja gagantina dina jaman Pajajaran.

Sri Baduga Maharaja landian Prabu Siliwangi anu dina Prasasti Tambaga Kebantenan disebut Susuhuna di Pakuan Pajajaran, maréntah salila 39 warsih (1482 - 1521). Manéhna disebut sacara anumerta Sang Lumahing (Sang Mokteng) Rancamaya alatan manéhna dipusarakan di Rancamaya.

Asal: Wikipedia

SAHA KIAN SANTANG TEH?

Kiansantang nyaéta Inohong tasawuf ti taneuh pasundan anu caritana melogenda hususna di haté masarakat pasundan sarta kaum tasawuf ditaneuh cai umumna.

Inohong kian-santang ieu, mimiti berhembus di bumi pasundan dikisahkan ku raden CAKRABUANA atawa pangeran walangsungsang sabot nyebarkeun islam di taneuh cirbon sarta pasundan. Pangeran cakrabuana nyaéta anak ti prabu siliwangi atawa jaya dewata raja pajajaran, anu dilahirkan ti permisuri katilu anu ngaranna Nyi Subang Larang Subang-larang sorangan murid ti mubaliq kondang nyaéta syeh Maulana Hasanudin atawa kaceluk jeung Syeh Kuro krawang.

Dimimitian ti, Sabot raden Walangsungsang milih pikeun indit ninggalkeun galuh pakuan atawa pajajaran, anu di sebabkan ku keberbedaan haluan jeung kayakinan bapana anu memeluk ageman “shangyang”, dina wayah éta. Diriwayatkan anjeunna ngalalana mensyi’arkan islam babarengan adina nyaéta rara santang (ibu ti syarif hidayatullah atawa “sunan gunung jati“) kalayan muka pilemburan di basisir kalér jeung bantuan gendeg tapa atawa akina ayah ti nyi subang larang sarta pilemburan ieu pisan anu pamustunganana jadi cikal bakal karajaan caruban atawa kasunanan cirebon anu ayeuna nyaéta “dayeuh madya cirebon”

Legenda Kiansantang sorangan dicokot ti hiji carita nyata, ti taneuh pasundan témpo tiheula anu caritana dina wayah éta tersimpan rapih ngawangun buku di perpustakaan karajaan pajajaran. Alatan pajajaran nyaéta hasil ti penyatuan dua karajaan antara galuh sarta karajaan sunda pura anu di mana karajaan galuh sarta sundapura nyaéta dua karajaan pecahan ti taruma nagara, anu di mangsa prabu PURNA-WARMAN nyaéta raja katilu ti karajaan taruma nagara, ngahaja di peupeus jadi dua nyaéta tarumanegara anu baganti sundapura sarta ibukota lila jadi galuh pakuan. Sarta jaya dewata menyatukan balik dua pecahan karajaan taruma nagara jadi pajajaran, kalayan mengawini dua putri ti kadua karajaan kasebut. Ku kituna sacara otomatis kadua karajaan kasebut jadi hak waris Jaya Dewata.

Di mana di kisahkan dina buku kasebut, tersebutlah dina wayah éta nyaéta abad ka 4m atawa warsih 450m kungsi aya putra makuta anu sakti mandraguna ngaranna GAGAK LUMAYUNG anu dina caritana “di tataran sunda sarta sakurilingna, teu aya anu sanggup ngéléhkeun élmu kesaktiannya. nepi ka hiji waktu datang pasukan ti dinasti TANG anu rék menaklukkan karajaan tarumanegara. tapi berkat gagak lumayung, pasukan TANG bisa di halau sarta tunggang-langgang ninggalkeun taruma nagara.

saprak éta raden gagak lumayung di béré sebutan “KI AN SAN TANG” atawa anu hartina “penakluk pasukan tang” Di ceritakan sang kiansantang ieu alatan saking saktinya nepi ka manéhna sono kahayang nempo getihna sorangan kawas naon. Nepi ka sampailah di hiji sabot sa’at manéhna meunang wangsit di tapabratanya yén di taneuh Arab aya jelema sakti mandraguna anu teu terkalahkan. Konon… kalayan ajian Napak Sancang na raden beuki santang sanggup ngambah lautan kalayan berkuda waé.

“Di mana dina caritana sabot nepi ka di basisir anjeunna papanggih saurang aki, sarta dinana manéhna ménta pikeun di tunjukan di mana jelema sakti anu Beuki Santang maksud kasebut”. Sarta kalayan gumbira si-kakek kasebut menyanggupi pikeun némbongkeunana, tapi saméméhna manéhna ngajak baheula Kiansantang pikeun nyimpang ka imahna.

Al-kisah sanggeus nepi ka di imahna iteuk ti sang aki kasebut tinggaleun di basisir sarta ménta beuki santang pikeun mengambilkanya, konon dikisahkan kiansantang teu sanggup nyabutna nepi ka tanganya berdarah-darah, didinya kiansantang anyar sadar lamun aki éta téh jelema anu di téangna.

Sarta pamustunganana kalayan maca kalimah syahadat anu di ajarkan sang aki tadi “anu pamustunganana jadi guru spiritualnya” iteuk kasebut bisa di cabut. Sarta saha téa aki kasebut? enya manéhna nyaéta taklain sarta teu lain syaidina ali r.a minantu ti baginda nabi Muhammad s.a.w.

Carita kasebut membumi sakali nepi ka waktu ayeuna. Sarta anu ahéng, lolobana jelema nyangka lamun kiansantang éta téh raden walang sungsang. Padahal loba pisan carita anu sabanding jeung carita raden walang sungsang kasebut. Anu saéstuna manéhna anu mengisahkan malahan manéhna anu di kira palaku (raden walang sungsang atawa pangeran cakrabuana) minangka inohong anu diceritakan éta. Tujuanana nyaéta ngan minangka média dakwah sarta sumebarna islam di bumi cirbon sarta sakurilingna. Ku kituna nepi ka ayeuna loba golongan anu nyangka raden walangsungsang nyaéta beuki santang komo aya anu menafikan beuki santang nyaéta adi cakrabuana sarta lanceuk ti rara santang. Tangtu hal ieu baris nyieun bingung alatan saydina ali hirup antara warsih: 500-650an keur raden walang sungsang atawa babad taneuh cirbon éta kira-kira warsih 1400 an.

Raden walangsungsang nyokot carita ieu ti perpustakaan karajaan pajajaran jeung tinimbangan alatan carita éta jiga kalayan caritana, Anu di mana beuki santang sanggeus balik ti arab manéhna hayang meng-islamkan bapana prabu purnawarman tapi di tampikna sarta beuki santang milih ninggalkeun karaton sarta tahtanya di bikeun adina nyaéta darmayawarman kitu ogé raden walang sungsang anu kungsi merantau ka arab sarta meningkahkan adina rara santang anu di cokot pamajikan ku putra karajaan mesir wayah éta sarta pernikahan berlangsum di mesir anu ti perkawinan ieu pisan engké baris lahirlah raden syarif hidayatullah atawa sunan gunung jati. Kahayang Walangsungsang pikeun meng-islamkan prabu siliwangi ditampik atah-atah sarta bapana henteu hayang bertarung jeung anakna mangka manéhna milih mensucikan diri atawa bertapa, konon anjeunna ngajanggélék macan bodas.

Pengambilan carita penokohan dina hiji ceritra kawas ieu sabenerna kungsi ogé lumangsung dina era saméméh raden walang sungsang anu benerna dipigawé ku raja jaya-baya (raja islam kahiji di taneuh jawa) ti karajaan panjalu atawa kadiri, di mana suaktu masih di pegang raja airlangga karajaan kasebut ngaranna karajaan KAHURIPAN sarta alatan kadua anakna kabéh ménta tahta mangka kahuripan di pikeun dua nyaéta panjalu sarta jenggala. Sapanjang perkembangan dua karajaan kasebut sok bermusuhan sarta dina mangsa karajaan panjalu dirajai ku jaya baya, panjalu sanggup menaklukkan jenggala sarta di satukan deui antara jenggala sarta panjalu.

Dina wayah panjalu menaklukkan jenggala rajana jaya-baya ménta empu sedha sarta empu panuluh pikeun nyutat naskah ti india anu judulna maha barata. tapi di ferifikasi jeung gaya jawa. Minangka perlambang luhur kameunang perang baraya panjalu luhur jenggala. Anu pamustunganana kitab kasebut di béré judul barata-yuda. Sarta dina carita klasik jawa ieu loba golongan masarakat anu mikir yén jaya baya nyaéta katerusan ti trah barata nyaéta cicit ti parikesit putra abimanyu sarta aki ti angling darma, padahal éta ngan fiksi.

Ogé carita séjénna anu sarupa kungsi ogé hadir kemasarakat anu tujuanana wayah éta minangka média dakwah pikeun nangtayungan rongrongan ajaran saréat ka kaum sufi.mangka sabot usik nyebarkeun islam WALI SONGO menurt loba golongan nyieun carita al-halaj dina fersi indonésia nyaéta carita syeh siti jenar. Anu nurutkeun doktor simon ti UGM dumasar timuanana karya-karya badag mangrupa naskah suluk ti Sunan Kalijaga sarta séjén sajabana. Bisa di pastikan inohong siti jenar nyaéta imajener ngan pikeun média dakwah sarta nangtayungan islam ambéh tetep dina ajaran ahlusunah wa jamaah.

Sarta nepi ka ayeuna pamadegan éta masih simpang siur sarta jadi perdebatan sarta polemik panjang ku para ahli sajarah di taneuh cai.

asal: http://my.opera.com/Jiwa558/blog/show.dml/2857408

Saksi Sajarah Prabu Siliwangi Tacan Ditalungtik

Kaula Prabu Siliwangi nyakenkeun ka sadaya jamaah dienya sakayan kaula nu Insya Alloh ngabalai dina nyusuk nudihapurankeun ka ageman Islam (Kuring Prabu Siliwangi anu meyakinkan kakabéh anggota jamaah ngeunaan kaayaan kuring anu Insya Alloh mantuan dina masalah memperjuangkan Ageman Islam).

Tulisan ngagunakeun basa sandi Pajajaran éta tergores dina lembaran kelir bodas, kulit maung. Naskah kuna éta tersimpan rapih dina Musieum Prabu Siliwangi di dayeuh Sukabumi. Konon, tulisan éta ditulis langsung ku Raja Pajajaran, Prabu Siliwangi.

Henteu kawas wangunan Musieum umumna, Musieum Prabu Siliwangi anu bertempat di dayeuh Sukabumi éta diwangun dina lingkungan pasantrén Dzikir al Fath, kalayan arsitektur sunda mangrupa imah panggung ti awi.

Leuwih ti lima puluh koleksi tersimpan dina Musieum. Di antarana mangrupa pakarang jenis Kujang (has Jawa Kulon) sarta Keris, piring-piring gagarabah Cina, naskah kuna, sarta puluhan batu sagala rupa jenis sarta ukuran. "Batu-batu ngawangun sato sagara éta umurna rébuan warsih," kecap Muhamad Fajar Laksana, nu ngokolakeun musieum.

Nurutkeun lalaki anu ogé pamingpin Pondok Pasantrén Dzikr Al Fath, batu-batu kasebut kapanggih terpisah di sawatara walungan di Jawa Kulon, di anrtaranya Majalengka. Uniknya, sawatara batu ngawangun sato-sato sagara éta aya goresan tulisan kuna anu jiga jeung hurup India. "Kuring ogé tacan bisa maca, éta umurna rébuan warsih. Samentara ieu kuring kakara bisa maca hurup sandi Pajajaran," kecap Fajar, bari némbongkeun goresan tulisan di batu-batu purba.

Samentara di etalase kaca terpisah, aya dua buah batu kali dawam kawas bulatan mangkuk. Béda jeung batu saméméhna, tulisan dina dua batu éta mangrupa hurup sandi Karajaan Pajajaran anu geus dikawasa Fajar Laksana.

Nu Ngagaduhan Sang Raja Sajagad Kaayaan Sagala Nungabogaan Karajaan-karajaan (Saurang Raja anu ngabogaan kabéh karajaan di wewengkon karajaan-karajaan).

Pamangku Nagara Caraka Sakala Dewastu Kancana Jaya Purnama (Anu ngabogaan nagara sagala carita karuhun karajaan Jaya Purnama).

Batu kutan lain média hiji-hijina anu dipaké karajaan Pajajaran pikeun nulis. Di nusantara kuna, hususna di Jawa pohara umum ngagunakeun daun lontar pikeun tulis nulis. Di Musieum Prabu Siliwangi ogé aya selembar daun lontar ukuranana henteu leuwih ti 10 cm anu ditulis paréntah perang ngagunakeun geutah tangkal.

Dewastu Sakala Sungkar Parit Ngajungjung Parit Sakakala Dewastu (Ka kabéh pamingpin ditujukan surat ieu pikeun kabéh soldadu)

Sajaba batu-batu purba anu kapanggih di tempat terpisah, sawatara batu bernaskah hurup sunda Pajajaran sarta kitab Suwasit mangrupa warisan kulawarga Fajar Laksana sacara turun temurun. Lalaki berjanggut ieu ngaku minangka turunan ka tujuh ti anak Prabu Siliwangi anu ngaranna Nyai Rarasantang anu mangrupa ibunda ti Syaikh Syarif Hidayatullah (Wali Songo anu boga gelar Sunan Gunung Jati). Ku kituna manéhna sakaligus turunan kalima ti Sunan Gunung Jati.

Minangka saurang akademisi anu berpendidikan modern, Fajar Laksana saterusna muka pusaka-pusaka karajaan Pajajaran éta pikeun kapentingan panalungtikan akademis. Pikeun éta pisan manéhna saterusna ngawangun Musieum Prabu Siliwangi anu ditandatanganan langsung ku Wali Dayeuh Sukabumi Mokhamad Muslikh Abdussyukur.

Uniknya, lalaki anu ngahontal gelar Doktor dina widang Ékonomi Manajemén éta ngaku yén sawatara barang bersejarah éta dipigawé ngaliwatan ritual-ritual nu tangtu. Di antarana nyaéta gagarabah-gagarabah Cina anu jiga jeung gagarabah di kira-kira Keraton Kasepuhan Cirebon. Konon, gagarabah-gagarabah éta dibawa ku Puteri Ong Tien, salah sahiji pamajikan Sunan Gunung Jati anu asalna ti Cina.

Barang penting séjénna anu ditampa ti ritual nu ngokolakeun Musieum nyaéta surat Prabu Siliwangi di luhur kulit maung bodas anu eusina mangrupa penegasan Prabu Siliwangi anu geus Muslim sarta mindahkeun karajaanana ka alam gaib. Kulit maung éta kapanggih di wewengkon Désa Pajajar Kacamatan Rajagaluh Kabupatén Majalengka Jawa Kulon. Désa éta dipercaya jadi tempat mokhsa (ngiles) Prabu Sililwangi.

Unikna séjén, dina hiji ritual di Désa Pajajar Majelengka, Fajar mawa saurang fotografer pikeun memotret danau. Tétéla, nurutkeun pangakuan Fajar, sanggeus poto éta tercetak mecenghul gambar Gerbang candi has Jawa di hareup danau. Konon, Gerbang éta téh Gerbang utama karajaan Pajajaran anu aya di alam gaib, sedengkeun danau anu aya mangrupa lapang pikeun tempat ngariungna soldadu.

Ti lelaku anu dipigawé ku manéhna, Fajar ogé saterusna merekonstruksi denah Karajaan Pajajaran anu divisualisasikan jeung seni desain grafis komputer. Hasilna, urang bisa nempo kumaha denah sarta arsitektur Karajaan Pajajaran. Kaci percaya, kaci henteu. 

dialih basakeun ti sumberna :Gatra.com. Prabu Siliwangi